Μια νέα διεθνής μελέτη δείχνει ότι η κλιματική αλλαγή και οι ταυτόχρονες ξηρασίες σε μεγάλες παραγωγικές περιοχές του πλανήτη μπορούν να προκαλέσουν σοβαρές αναταράξεις στην παγκόσμια αγορά σιταριού. Οι ερευνητές εκτιμούν ότι, με αύξηση της παγκόσμιας θερμοκρασίας κατά 3°C, η μέση τιμή του σιταριού θα μπορούσε να φτάσει σε επίπεδα περίπου τριπλάσια από την πραγματική τιμή που καταγράφηκε το 2010.
Το ψωμί, τα ζυμαρικά και τα δημητριακά του πρωινού μπορεί να μοιάζουν πολύ μακριά από μια περίοδο ξηρασίας στις ΗΠΑ, την Ευρώπη ή την Ασία. Σε έναν παγκοσμιοποιημένο κόσμο, όμως, όταν αρκετές μεγάλες περιοχές παραγωγής σιταριού αντιμετωπίζουν σοβαρή έλλειψη νερού την ίδια περίοδο, οι επιπτώσεις μπορούν τελικά να φτάσουν μέχρι το ράφι του σούπερ μάρκετ.
Αυτό είναι το βασικό συμπέρασμα μιας νέας διεθνούς μελέτης που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Earth’s Future. Οι ερευνητές συνδύασαν δεδομένα για το κλίμα, τις περιοχές καλλιέργειας και τις παγκόσμιες τιμές των αγροτικών προϊόντων, προσπαθώντας να κατανοήσουν καλύτερα τη σχέση ανάμεσα στην ξηρασία και την αγορά σιταριού.
Όταν η ξηρασία δεν είναι πια ένα τοπικό πρόβλημα
Το σημαντικότερο στοιχείο της έρευνας είναι ότι δεν εξετάζει απλώς αν μια συγκεκριμένη χώρα ή περιοχή αντιμετωπίζει ξηρασία. Οι επιστήμονες δημιούργησαν έναν δείκτη που ονομάζεται Severe Water Scarcity (SWS) και μετρά το ποσοστό της παγκόσμιας καλλιεργούμενης γης που αντιμετωπίζει σοβαρή έλλειψη νερού κατά τις περιόδους όπου οι καλλιέργειες είναι περισσότερο ευάλωτες.
Με απλά λόγια, το πρόβλημα γίνεται ιδιαίτερα σοβαρό όταν πολλές σημαντικές περιοχές παραγωγής επηρεάζονται ταυτόχρονα ή η μία μετά την άλλη σε μικρό χρονικό διάστημα. Αυτό περιορίζει τη δυνατότητα της παγκόσμιας αγοράς να αντισταθμίσει τις απώλειες παραγωγής μεταφέροντας την προμήθεια από άλλες περιοχές.
Η έρευνα εκτιμά ότι η έκταση της σοβαρής έλλειψης νερού από μόνη της μπορεί να εξηγήσει περίπου το 74% των ετήσιων διακυμάνσεων στις παγκόσμιες τιμές σιταριού μεταξύ 2000 και 2021. Το σιτάρι, μάλιστα, φαίνεται να είναι ιδιαίτερα ευάλωτο σε αυτό το φαινόμενο σε σχέση με άλλες μεγάλες καλλιέργειες: η σχέση μεταξύ έλλειψης νερού και τιμών ήταν πολύ ισχυρότερη από ό,τι στο καλαμπόκι, ενώ οι ερευνητές δεν εντόπισαν αντίστοιχη σχέση για το ρύζι.
Από το 5% στο 15% των περιοχών καλλιέργειας
Τα ιστορικά δεδομένα δείχνουν ότι, κατά μέσο όρο, περίπου το 5% των παγκόσμιων περιοχών καλλιέργειας σιταριού αντιμετώπιζε σοβαρή έλλειψη νερού σε ένα δεδομένο έτος. Ωστόσο, σε ιδιαίτερα ξηρές χρονιές, όπως το 2000, το 2010, το 2012 και το 2020, το ποσοστό αυτό ξεπέρασε το 15%.
Η μεγάλη ανησυχία είναι ότι τα λεγόμενα compound drought events, δηλαδή οι σύνθετες ή ταυτόχρονες ξηρασίες σε πολλές περιοχές, αναμένεται να γίνουν συχνότερα σε έναν θερμότερο πλανήτη.
Οι ερευνητές χρησιμοποίησαν κλιματικά μοντέλα για να εξετάσουν πώς θα μπορούσε να εξελιχθεί αυτή η κατάσταση. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα, γύρω στους 2°C παγκόσμιας θέρμανσης η μέση τιμή του σιταριού θα μπορούσε να φτάσει περίπου τα 273 δολάρια ανά τόνο. Στους 3°C, η εκτίμηση ανεβαίνει στα 364 δολάρια ανά τόνο, περίπου τρεις φορές πάνω από την πραγματική παγκόσμια τιμή του 2010, αφού ληφθεί υπόψη ο πληθωρισμός.
Γιατί το σιτάρι είναι τόσο σημαντικό
Το σιτάρι είναι μία από τις σημαντικότερες καλλιέργειες στον κόσμο και βασικό στοιχείο της διατροφής δισεκατομμυρίων ανθρώπων. Αυτό σημαίνει ότι μια σημαντική αύξηση της τιμής του δεν περιορίζεται μόνο στην αγορά των σιτηρών.
Το κόστος μπορεί να περάσει σταδιακά σε προϊόντα όπως το ψωμί, τα ζυμαρικά, τα αρτοσκευάσματα και άλλες τροφές που βασίζονται στο αλεύρι. Παράλληλα, οι υψηλές τιμές των βασικών τροφίμων επηρεάζουν δυσανάλογα περισσότερο τα νοικοκυριά με χαμηλότερο εισόδημα, καθώς το φαγητό αποτελεί μεγαλύτερο ποσοστό των συνολικών δαπανών τους.
Αυτός είναι και ο λόγος που η μελέτη έχει ενδιαφέρον πέρα από τη γεωργία. Η κλιματική αλλαγή μπορεί να μετατραπεί σε έναν νέο παράγοντα οικονομικής αστάθειας, επηρεάζοντας τον πληθωρισμό, την επισιτιστική ασφάλεια και τελικά τις κοινωνικές και πολιτικές ισορροπίες. Η συζήτηση γύρω από τον όρο «climateflation» — την άνοδο του κόστους ζωής λόγω των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής και της προσαρμογής σε αυτές — γίνεται πλέον όλο και πιο επίκαιρη.
Η κλιματική αλλαγή δεν είναι ο μόνος παράγοντας
Φυσικά, οι τιμές του σιταριού δεν εξαρτώνται αποκλειστικά από την ξηρασία. Το κόστος ενέργειας και λιπασμάτων, τα διαθέσιμα αποθέματα, οι εμπορικές πολιτικές, οι πόλεμοι και οι διαταραχές στις μεταφορές μπορούν επίσης να προκαλέσουν μεγάλες αυξήσεις ή μειώσεις.
Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό, επειδή τα τελευταία χρόνια οι αγορές τροφίμων καλούνται συχνά να αντιμετωπίσουν πολλούς παράγοντες ταυτόχρονα. Μια κλιματική καταστροφή μπορεί να συμπέσει με προβλήματα στις εφοδιαστικές αλυσίδες, υψηλές τιμές ενέργειας ή γεωπολιτικές συγκρούσεις, δημιουργώντας μεγαλύτερη πίεση από αυτή που θα προκαλούσε κάθε παράγοντας ξεχωριστά.
Η νέα μελέτη δεν υποστηρίζει επομένως ότι η κλιματική αλλαγή από μόνη της θα καθορίζει την τιμή του ψωμιού. Δείχνει όμως ότι η σοβαρή έλλειψη νερού αποτελεί έναν σημαντικό και μετρήσιμο παράγοντα που πρέπει πλέον να λαμβάνεται σοβαρά υπόψη στις προβλέψεις για τις παγκόσμιες αγορές τροφίμων.
Το πραγματικό πρόβλημα είναι η ταυτόχρονη κρίση
Ίσως το σημαντικότερο μήνυμα της έρευνας είναι ότι η γεωργία δεν πρέπει πλέον να αντιμετωπίζεται μόνο σε εθνικό επίπεδο. Μια χώρα μπορεί να έχει μια καλή σοδειά, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι θα μείνει ανεπηρέαστη αν άλλες μεγάλες παραγωγικές περιοχές αντιμετωπίζουν ταυτόχρονα σοβαρές απώλειες.
Το ίδιο ισχύει και για την Ευρώπη, η οποία ήδη αντιμετωπίζει σημαντικές πιέσεις από την ξηρασία και τις ακραίες θερμοκρασίες. Οι επιπτώσεις δεν περιορίζονται στις καλλιέργειες, αλλά επεκτείνονται στις μεταφορές, την ενέργεια και ολόκληρες εφοδιαστικές αλυσίδες.
Η πραγματική πρόκληση, επομένως, δεν είναι μόνο να αυξηθεί η γεωργική παραγωγή. Είναι να δημιουργηθεί ένα παγκόσμιο σύστημα τροφίμων που θα μπορεί να αντέξει όταν πολλές περιοχές του πλανήτη αντιμετωπίζουν κρίση την ίδια στιγμή.
Η ξηρασία σε ένα χωράφι δεν σημαίνει απαραίτητα ακριβότερο ψωμί. Όταν όμως η ξηρασία χτυπά ταυτόχρονα αρκετά από τους σημαντικότερους «σιτοβολώνες» του πλανήτη, τότε ένα κλιματικό φαινόμενο μπορεί να εξελιχθεί σε παγκόσμιο οικονομικό πρόβλημα. Και η νέα έρευνα δείχνει ότι αυτό το σενάριο ίσως γίνει πολύ πιο συχνό όσο ανεβαίνει η θερμοκρασία της Γης.
