Ένα μεγάλο κεφάλαιο της τεχνολογικής εποχής ανοίγει στα δικαστήρια των ΗΠΑ, με τους **κολοσσούς των social media — Meta (Facebook/Instagram), TikTok, YouTube και Snap — να αντιμετωπίζουν μια σειρά νομικών διεκδικήσεων που συνδέουν τον σχεδιασμό των πλατφορμών τους με εθισμό και ψυχικές βλάβες σε παιδιά και εφήβους. Αν και οι πλατφόρμες έχουν συχνά κατηγορηθεί για τις επιπτώσεις τους στην κοινωνία, η φετινή σειρά δικών αποτελεί πραγματικά «δικαστικό τεστ» για το πώς τα προϊόντα τεχνολογίας επηρεάζουν τις νεότερες γενιές και αν μπορούν να κριθούν υπεύθυνα για βλάβες που προκαλούν.
Οι δίκες που ξεκινούν φέτος είναι ιδιαίτερες για δύο λόγους: πρώτον, έχουν καταφέρει να ξεπεράσουν σημαντικά νομικά εμπόδια, όπως τις προστασίες της Section 230 του Communications Decency Act, που παραδοσιακά απάλλασσαν τις πλατφόρμες από ευθύνη για το περιεχόμενο που δημοσιεύουν. Δεύτερον, δεν πρόκειται πλέον μόνο για ατομικές υποθέσεις, αλλά για μεγάλες, αντιπροσωπευτικές δίκες (bellwether cases) που θα καθορίσουν τον τρόπο με τον οποίο οι εταιρείες αυτές θα αντιμετωπίζουν τη νομική ευθύνη στο μέλλον.
Στην πρώτη υπόθεση, που έχει ήδη ξεκινήσει σε πολιτειακό δικαστήριο του Λος Άντζελες, μια νεαρή ενάγουσα υποστηρίζει ότι οι σχεδιαστικές επιλογές των πλατφορμών — όπως το άπειρο scrolling, το autoplay και οι αλγόριθμοι που προσελκύουν την προσοχή — την οδήγησαν σε έντονη χρήση και σοβαρά ψυχικά προβλήματα στην εφηβεία. Σύμφωνα με δηλώσεις νομικών που εκπροσωπούν τους ενάγοντες, η ίδια αντιμετώπισε επιπτώσεις όπως άγχος, κατάθλιψη και σκέψεις αυτοκτονίας λόγω της συνεχούς και ανεξέλεγκτης χρήσης.
Οι δίκες αυτές δεν αφορούν μόνο μεμονωμένα περιστατικά. Χιλιάδες υποθέσεις έχουν ήδη ενοποιηθεί είτε σε πολιτειακά είτε σε ομοσπονδιακά δικαστήρια, με σχολικές περιφέρειες, οικογένειες και εποπτικές αρχές να διεκδικούν ότι η εθιστική σχεδίαση και οι αλγόριθμοι «αγκιστρώνουν» τους μαθητές, δημιουργώντας συνθήκες που αυξάνουν την εξάρτηση και επιβαρύνουν τα εκπαιδευτικά συστήματα με την ανάγκη αντιμετώπισης ψυχικών και κοινωνικών συνεπειών.
Το Νομικό πλαίσιο και το σύστημα «Bellwether»
Η στρατηγική των ενάγοντων είναι να προχωρήσουν σε bellwether trials — επιλεγμένες αντιπροσωπευτικές δίκες που χρησιμεύουν ως δείκτες για το πώς θα μπορούσαν να εξελιχθούν οι υπόλοιπες υποθέσεις. Αν μια ή περισσότερες από αυτές επιτύχουν θετική έκβαση για τους ενάγοντες, θα αποτελέσουν σημαντικά νομικά προηγούμενα και πιθανόν θα επιταχύνουν τη διαδικασία ευρύτερων ρυθμίσεων ή συμφωνιών μεταξύ των πλευρών.
Ένα από τα πιο καινούργια στοιχεία στις δίκες είναι η πολύτιμη νομική «αποκάλυψη» που έχει προκύψει από εσωτερικά έγγραφα των εταιρειών. Αυτά δείχνουν ότι στελέχη των social media αναγνώριζαν ενδεχόμενες αρνητικές συνέπειες από το σχεδιασμό των πλατφορμών για τους νέους, όπως και τη στρατηγική τους για διατήρηση νεαρών χρηστών στο οικοσύστημα των υπηρεσιών.
Στις ομοσπονδιακές δίκες, εκτός από οικογένειες και μεμονωμένους ενάγοντες, αρκετές σχολικές περιφέρειες από διαφορετικές πολιτείες των ΗΠΑ έχουν στραφεί εναντίον των εταιρειών, υποστηρίζοντας ότι τα social media έχουν επιβαρύνει την εκπαιδευτική διαδικασία, αυξάνοντας την ανάγκη για πόρους ψυχικής υγείας και διαχείριση συμπεριφορών που συνδέονται με υπερβολική χρήση των εφαρμογών.
Τι λένε οι εταιρείες και ποια θα είναι η επόμενη μέρα
Οι εταιρείες που εμπλέκονται αρνούνται ότι οι εφαρμογές τους προκαλούν τέτοιου είδους βλάβες και επιμένουν ότι έχουν αναπτύξει εργαλεία ψηφιακής ευεξίας, περιορισμού χρόνου και προστασίας ανηλίκων για να υποστηρίξουν ασφαλέστερη χρήση από τη νεότερη γενιά. Η Meta έχει δημοσιεύσει επανειλημμένα ότι οι κατηγορίες περί εθισμού και ψυχικής υγείας υπεραπλουστεύουν ένα πολυπαραγοντικό ζήτημα και ότι οι ίδιοι εργάζονται για την ενίσχυση των μέτρων ασφαλείας στις πλατφόρμες της.
Παρόλα αυτά, η νομική μάχη αυτή κινείται πλέον πέρα από ένα απλό «post ή trend». Αν οι υποθέσεις οδηγηθούν σε αποφάσεις που επιρρίπτουν ευθύνη στις εταιρείες για το σχεδιασμό των προϊόντων τους, αυτό θα μπορούσε να αλλάξει δραματικά τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν τα social media, όχι μόνο στις ΗΠΑ αλλά διεθνώς.
Αυτό μπορεί να σημαίνει περισσότερο αυστηρές ρυθμίσεις, νέα πρότυπα σχεδιασμού που λαμβάνουν υπόψη τις επιπτώσεις στην ψυχική υγεία, ή ακόμη και νομοθετικά μέτρα που επιβάλλουν μεγαλύτερη ευθύνη στις πλατφόρμες για το πώς χτίζουν και προωθούν τα προϊόντα τους. Το αποτέλεσμα αυτών των δικών θα παρακολουθείται στενά από σχολεία, εκπαιδευτικούς, γονείς και υπεύθυνους χάραξης πολιτικής παγκοσμίως.
